1. Hakediş nedir, hangi sözleşme modeli?
Hakediş, müteahhit-taşeron arasındaki dönemsel ödeme hesabıdır. Türkçe Borçlar Kanunu ve kamu yapı işleri tip sözleşmesi kapsamındadır. Hesap yöntemi sözleşme modeline bağlıdır: birim fiyat (poz × metraj), götürü bedel (lump sum), cost-plus veya GMP (Guaranteed Maximum Price). Modern büyük projelerde hibrit kullanım yaygın.
2. FIDIC Red Book + NEC4 modelleri
FIDIC (Fédération Internationale des Ingénieurs-Conseils) 1999/2017 sözleşme suite'i dünya genelinde "lingua franca". World Bank, EBRD, AIIB projelerinde zorunlu. Madde 14 ödeme süreci, Madde 3 Engineer'ın rolü, Madde 21 dispute resolution (DAAB) standartlaştırılmıştır.
NEC4 UK altyapı projeleri (Heathrow, HS2, Crossrail) standardı. "Collaborative project management" felsefesi, compensation events (CE), early warning register ile risk yönetimi. UK NAO raporu: NEC4 ile proje maliyet tasarrufu %15-20.
Detay yazılar:
3. Birim fiyat vs götürü vs cost-plus
AIA A201-2017 + AGC ConsensusDocs 200 standartları lump sum (sabit toplam) ve unit price (poz × metraj) modellerini tanımlar. Risk dağılımı: lump sum'da miktar riski yüklenicide, unit price'da işverende. KGM YİGŞ %30 iş artış sınırı birim fiyat varyasyonunda hard limit.
Cost-plus + GMP modelleri yeni-tasarım fast-track projelerde yaygın. Wharton "Construction Project Risk" araştırması: GMP modelinde proje maliyeti lump sum'a göre %4-7 düşüyor.
Birim fiyat modelinde poz × metraj hesabı hem işin başındaki yaklaşık maliyeti hem de dönemsel hakedişi belirler. Bu yüzden iyi bir metraj programı ile yaklaşık maliyet programı aynı veri katmanını paylaşmalıdır: imalat metrajı bir kez girilir, Bayındırlık birim fiyat poz listesiyle çarpılarak yaklaşık maliyet çıkarılır, aynı metrajdan dönem sonu hakedişi üretilir. HakedişJet hakediş programı metraj, yaklaşık maliyet ve hakedişi tek akışta birleştirir.
Detay yazılar:
4. GİB stopaj + KDV tevkifatı 5/10
GVK Madde 94 ve KVK Madde 15: yıllara sari inşaat işlerinde %5 stopaj. KDV oranı %20, kamu işinde 5/10 KDV tevkifatı eklenir (KDV Tebliği 2.1.3.2). Zincirleme stopaj normaldir — müteahhit işverenden alır, taşerona da keser. VUK 509 sayılı Tebliği e-fatura zorunluluk eşiği 2026'da 3M TL'ye düştü.
Detay yazılar:
5. Earned Value Management (EVM)
ANSI/EIA-748 standardı EVM'in 32 ölçütünü tanımlar. PV (Planned Value), EV (Earned Value), AC (Actual Cost) üçlüsünden CPI = EV/AC, SPI = EV/PV türetilir. NASA arşivi: CPI %20 iş tamamlandıktan sonra ±%10 sapmadan değişmiyor — erken uyarı sistemi. World Bank, EBRD finansörlü projelerde EVM raporu zorunluluğu.
Detay yazı:
6. Construction delay claims
Construction Industry Institute: dünya inşaat projelerinin %42'si planlanan sürede bitmiyor. AACE 29R-03 Forensic Schedule Analysis 9 metodoloji tanımlar; Time Impact Analysis (TIA) tahkim/mahkemede altın standart. UK SCL Delay Protocol concurrent delay'de "süre evet, prolongation cost hayır" yaklaşımını sağlamlaştırdı. Eichleay formula home office overhead için klasik tazminat hesabı.
Detay yazı:
7. Retainage & kesin teminat
ASCE Construction Risk Management: ABD retainage %5-10, yarısı taking-over, kalanı DNP sonu. AIA A201 Madde 9.6.2: %50 fiziksel tamamlanma sonrası reduction opsiyonu. Türkiye 4734 KİK Madde 43: kesin teminat %6, yarısı geçici kabul, kalan kesin kabul. FIDIC Red Book Madde 14.9 retention paraleli. Banka teminat mektubu nakit retention'a alternatif.
Detay yazı:
8. E-fatura entegrasyonu
GİB BIS UBL-TR 2.1 standardı, e-arşiv ve e-irsaliye 10M TL ciro üstü zorunlu. EU 2014/55 Direktifi kamu alımlarında e-fatura zorunluluğu getirir; EN 16931 + PEPPOL network AB ticareti için standart. Hakediş faturasında "tevkifatlı" tipi (5/10) doğru işaretleme denetim kritik.
Detay yazı:
9. Sıkça sorulan sorular
Hangi sözleşme modeli benim projem için doğru?
Tasarım %90+ tamamsa lump sum; orta belirsizlikte unit price; yüksek belirsizlikte cost-plus + GMP. AGC Project Delivery Method Comparison referans olarak kullanılabilir.
FIDIC sözleşmeli işte e-fatura nasıl yapılır?
Particular Conditions'da vergi yapısı (KDV tevkifatı 5/10, GVK 94 stopaj %5) netleştirilir; GİB BIS üzerinden UBL-TR 2.1 formatında kesilir. HakedişJet bu katmanları birleşik raporlar.