1. Hakediş nedir, hangi sözleşme modeli?
Hakediş, müteahhit-taşeron arasındaki dönemsel ödeme hesabıdır. Türkçe Borçlar Kanunu ve kamu yapı işleri tip sözleşmesi kapsamındadır. Hesap yöntemi sözleşme modeline bağlıdır: birim fiyat (poz × metraj), götürü bedel (lump sum), cost-plus veya GMP (Guaranteed Maximum Price). Modern büyük projelerde hibrit kullanım yaygın.
2. FIDIC Red Book + NEC4 modelleri
FIDIC (Fédération Internationale des Ingénieurs-Conseils) 1999/2017 sözleşme suite'i dünya genelinde "lingua franca". World Bank, EBRD, AIIB projelerinde zorunlu. Madde 14 ödeme süreci, Madde 3 Engineer'ın rolü, Madde 21 dispute resolution (DAAB) standartlaştırılmıştır.
NEC4 UK altyapı projeleri (Heathrow, HS2, Crossrail) standardı. "Collaborative project management" felsefesi, compensation events (CE), early warning register ile risk yönetimi. UK NAO raporu: NEC4 ile proje maliyet tasarrufu %15-20.
Detay yazılar:
3. Birim fiyat vs götürü vs cost-plus
AIA A201-2017 + AGC ConsensusDocs 200 standartları lump sum (sabit toplam) ve unit price (poz × metraj) modellerini tanımlar. Risk dağılımı: lump sum'da miktar riski yüklenicide, unit price'da işverende. KGM YİGŞ %30 iş artış sınırı birim fiyat varyasyonunda hard limit.
Cost-plus + GMP modelleri yeni-tasarım fast-track projelerde yaygın. Wharton "Construction Project Risk" araştırması: GMP modelinde proje maliyeti lump sum'a göre %4-7 düşüyor.
Detay yazılar:
4. GİB stopaj + KDV tevkifatı 5/10
GVK Madde 94 ve KVK Madde 15: yıllara sari inşaat işlerinde %5 stopaj. KDV oranı %20, kamu işinde 5/10 KDV tevkifatı eklenir (KDV Tebliği 2.1.3.2). Zincirleme stopaj normaldir — müteahhit işverenden alır, taşerona da keser. VUK 509 sayılı Tebliği e-fatura zorunluluk eşiği 2026'da 3M TL'ye düştü.
Detay yazılar:
5. Earned Value Management (EVM)
ANSI/EIA-748 standardı EVM'in 32 ölçütünü tanımlar. PV (Planned Value), EV (Earned Value), AC (Actual Cost) üçlüsünden CPI = EV/AC, SPI = EV/PV türetilir. NASA arşivi: CPI %20 iş tamamlandıktan sonra ±%10 sapmadan değişmiyor — erken uyarı sistemi. World Bank, EBRD finansörlü projelerde EVM raporu zorunluluğu.
Detay yazı:
6. Construction delay claims
Construction Industry Institute: dünya inşaat projelerinin %42'si planlanan sürede bitmiyor. AACE 29R-03 Forensic Schedule Analysis 9 metodoloji tanımlar; Time Impact Analysis (TIA) tahkim/mahkemede altın standart. UK SCL Delay Protocol concurrent delay'de "süre evet, prolongation cost hayır" yaklaşımını sağlamlaştırdı. Eichleay formula home office overhead için klasik tazminat hesabı.
Detay yazı:
7. Retainage & kesin teminat
ASCE Construction Risk Management: ABD retainage %5-10, yarısı taking-over, kalanı DNP sonu. AIA A201 Madde 9.6.2: %50 fiziksel tamamlanma sonrası reduction opsiyonu. Türkiye 4734 KİK Madde 43: kesin teminat %6, yarısı geçici kabul, kalan kesin kabul. FIDIC Red Book Madde 14.9 retention paraleli. Banka teminat mektubu nakit retention'a alternatif.
Detay yazı:
8. E-fatura entegrasyonu
GİB BIS UBL-TR 2.1 standardı, e-arşiv ve e-irsaliye 10M TL ciro üstü zorunlu. EU 2014/55 Direktifi kamu alımlarında e-fatura zorunluluğu getirir; EN 16931 + PEPPOL network AB ticareti için standart. Hakediş faturasında "tevkifatlı" tipi (5/10) doğru işaretleme denetim kritik.
Detay yazı:
9. Sıkça sorulan sorular
Hangi sözleşme modeli benim projem için doğru?
Tasarım %90+ tamamsa lump sum; orta belirsizlikte unit price; yüksek belirsizlikte cost-plus + GMP. AGC Project Delivery Method Comparison referans olarak kullanılabilir.
FIDIC sözleşmeli işte e-fatura nasıl yapılır?
Particular Conditions'da vergi yapısı (KDV tevkifatı 5/10, GVK 94 stopaj %5) netleştirilir; GİB BIS üzerinden UBL-TR 2.1 formatında kesilir. HakedişJet bu katmanları birleşik raporlar.