EVM nedir?
Earned Value Management terimi 1960'larda US Department of Defense C/SCSC (Cost/Schedule Control Systems Criteria) ile başladı, 1998'de ANSI/EIA-748 standardı olarak kodlandı. PMI PMBOK 7. baskı ve NASA EVM Handbook (NASA-HDBK-9501) yaygın referans. 'Performans her zaman para birimi cinsindendir' — bu EVM'nin temel mantığı.
3 temel metrik: PV, EV, AC
(1) Planned Value (PV) = belirli tarihte tamamlanmış olması planlanan işin bütçe değeri. (2) Earned Value (EV) = gerçekte tamamlanmış işin bütçe değeri (NOT gerçek maliyet — bütçe). (3) Actual Cost (AC) = aynı tarihe kadar yapılan gerçek ödeme. Bu üç sayıdan tüm EVM metrikleri türetilir.
CPI ve SPI
Cost Performance Index (CPI) = EV / AC. CPI < 1 bütçe aşımı, CPI > 1 bütçe tasarrufu. Schedule Performance Index (SPI) = EV / PV. SPI < 1 takvim gecikmesi, SPI > 1 takvimden öne. NASA arşivinde 700+ proje analizi: CPI 20% iş tamamlandıktan sonra ±%10 sapmadan değişmiyor — yani erken uyarı sistemi olarak çok güvenilir.
EAC: tamamlanma maliyet tahmini
Estimate at Completion = BAC / CPI (en yaygın formül, performans aynı şekilde devam edecek varsayımı). PMI PMBOK 4 alternatif EAC formülü tanımlar: orijinal tahmin, yeni tahmin, CPI bazlı (yukarıdaki), CPI×SPI bazlı (hem maliyet hem takvim sapması devam edecek). Hangi formül seçileceği proje aşaması ve nedensel analizden çıkar.
Hakediş ile EVM bağlantısı
Inşaatta hakediş genelde 'physical progress %' bazlı, EV ise 'budget % complete' bazlı — ikisi aynı olmayabilir. Drywall %50 fiziksel tamam olabilir ama bütçe değeri %30 olabilir (ucuz aşama). EVM uygulanan projelerde hakediş onayı 'physical %' yerine 'budget weighted %' ile yapılmalıdır. AACE 27R-03 'Estimating Lost Labor Productivity' bu hesap detayı için referans.
WBS ve control account
EVM önkoşulu: Work Breakdown Structure (WBS) + Control Account Plan. Her control account'un CAM (Control Account Manager) sahibi olmalı, aylık varyans raporu sunmalı. ANSI/EIA-748 32 ölçüt (criteria) bu yönetişimi tanımlar. KGM YİGŞ Madde 38 doğrudan EVM söylemese de 'iş kalemleri bazlı ilerleme raporu' yapısı EVM ile uyumlu.
Türkiye'de EVM uygulanır mı?
Kamu projelerinde resmi EVM zorunluluğu yok ama büyük yüklenici firmalar (Limak, Tekfen, Yapı Merkezi) iç kontrol amaçlı kullanır. World Bank, AIIB, EBRD finansörlü projelerde EVM raporu sözleşme şartı. KontrolJet HakedişJet WBS + EVM modülü hakediş hesabı ile entegre çalışır — fiziki ilerleme, hakediş tutarı ve EVM metrikleri tek raporda görünür.
Özet çıkarımlar
- EVM 3 metrik: PV (plan), EV (kazanılmış), AC (gerçek).
- CPI ve SPI proje sağlığının erken uyarı göstergesidir.
- NASA: CPI %20 iş sonrası ±%10 sapmadan değişmez.
- ANSI/EIA-748 32 criteria EVM yönetişiminin altın standardı.
Kaynakça
Bu yazı aşağıdaki uluslararası kaynaklardan sentezlenip Türkiye mevzuat bağlamına uyarlanmıştır. Doğrudan çeviri yapılmamıştır.
- ANSI/EIA-748 Earned Value Management Systems Standard. Electronic Industries Alliance / ANSI. https://www.ansi.org/ (erişim: 2026-05-13)
- A Guide to the Project Management Body of Knowledge (PMBOK Guide) 7th Edition. Project Management Institute (PMI). https://www.pmi.org/pmbok-guide-standards (erişim: 2026-05-13)
- NASA Earned Value Management Handbook (NASA-HDBK-9501). National Aeronautics and Space Administration. https://www.nasa.gov/offices/ocfo/evmsadmin/ (erişim: 2026-05-13)
- AACE Recommended Practice 27R-03 — Schedule Classification System. AACE International. https://web.aacei.org/resources/recommended-practices (erişim: 2026-05-13)
- World Bank — EVM Requirements in Procurement. The World Bank Group. https://www.worldbank.org/en/projects-operations/products-and-services/procurement-projects-programs (erişim: 2026-05-13)