Cost-plus nedir?
Cost-Plus (Cost Reimbursable) sözleşmede yüklenici tüm gerçek maliyetleri (işçi, malzeme, ekipman, sub-contract) faturalandırır + üzerine 'fee' alır. PMI PMBOK 4 alt-tip tanımlar: Cost Plus Fixed Fee (CPFF), Cost Plus Incentive Fee (CPIF — performans bazlı bonus), Cost Plus Award Fee (CPAF — değerlendirme bazlı bonus), Cost Plus Percentage of Cost (CPPC — federal kullanımda yasaklı, 'arttıkça arttıran').
GMP: cost-plus + tavan
Guaranteed Maximum Price (GMP) sözleşmesi cost-plus'a maksimum tutar koyar. AIA A102-2017 ve AGC ConsensusDocs 500 standart formlardır. Yüklenici gerçek maliyet + fee faturalandırır, ama GMP üstündeki harcamayı yüklenici karşılar. Tasarruf (savings) genelde paylaşılır (50-50 veya 75-25). Modern hızlı-start projelerde (fast-track) en yaygın model.
Open book vs Closed book
Cost-plus ve GMP genelde 'open book' — işveren tüm fatura, bordro, sub-contract dokümanını inceleme hakkına sahip. AICPA (American Institute of CPAs) 'Construction Industry Audit Guide' open book denetim standartlarını tanımlar. Türkiye'de bu seviye şeffaflık nadir — özel sektör projelerinde yaygınlaşıyor.
Allowable vs Non-Allowable Cost
ABD Federal Acquisition Regulation (FAR) Part 31 'allowable cost' tanımı: makul, sözleşmeye dağıtılabilir, GAAP uyumlu. Non-allowable: alkol, eğlence, lobi, ikinci kez tazmin edilen, ceza, faiz. AIA A201 Madde 7.3.7 değişiklik için open-book maliyet detayını şart koşar. Türkiye'de KDV Genel Tebliği 'belge düzenine uygun olmayan giderler' kavramı paralel.
Risk dağılımı: lump sum'a göre
Lump sum: tüm maliyet riski yüklenicide → fiyat yüksek (risk primi). Cost-plus: tüm risk işverende → fiyat düşük + sürpriz risk. GMP: belirli tavana kadar risk işverende, üstünden yüklenicide → 'best of both' kabul edilir. Wharton 'Construction Project Risk' (2023) araştırması: GMP'de ortalama proje maliyeti lump sum'a göre %4-7 düşüyor.
Hakediş yapısı
Cost-plus hakediş aylık: gerçek harcama faturalı dokümantasyon + fee oranı. GMP'de aynı, ek olarak 'percent of GMP' (kazanılmış değer) takibi. AIA G702 + G703 her ay 'cost-to-date' ve 'percent complete' kalemleri ile sunulur. Hakediş aşaması mali müşavir kontrolünden geçer.
Türkiye uygulanabilirliği
Kamu ihale (4734 sayılı KİK) cost-plus'a izin vermez — birim fiyat veya götürü bedel zorunlu. Özel sektör (TMB üyesi büyük yatırımcılar) GMP'yi son 5 yılda hızla benimsedi. Yapı denetim mevzuatı (4708 sayılı kanun) ile GMP fee + maliyet açıklığı uyumlu. HakedişJet open-book cost-plus hakedişlerini destekler.
Özet çıkarımlar
- Cost-plus 4 alt-tip: CPFF, CPIF, CPAF, CPPC.
- GMP cost-plus + tavan, tasarruf genelde 50-50 paylaşılır.
- Open book denetim AICPA Construction Industry Audit Guide ile yapılır.
- Wharton: GMP lump sum'a göre proje maliyetini %4-7 düşürür.
Kaynakça
Bu yazı aşağıdaki uluslararası kaynaklardan sentezlenip Türkiye mevzuat bağlamına uyarlanmıştır. Doğrudan çeviri yapılmamıştır.
- AIA A102-2017 — Standard Form of Agreement Between Owner and Contractor. American Institute of Architects. https://www.aiacontracts.com/contract-doc-pages/26956-a102-2017-standard-form-of-agreement (erişim: 2026-05-13)
- ConsensusDocs 500 — Standard Construction Management Agreement. AGC ConsensusDocs Coalition. https://www.consensusdocs.org/ (erişim: 2026-05-13)
- PMI PMBOK 7th Edition — Procurement Performance Domain. Project Management Institute. https://www.pmi.org/pmbok-guide-standards (erişim: 2026-05-13)
- FAR Part 31 — Contract Cost Principles and Procedures. U.S. Federal Acquisition Regulation. https://www.acquisition.gov/far/part-31 (erişim: 2026-05-13)
- AICPA Construction Industry Audit and Accounting Guide. American Institute of Certified Public Accountants. https://www.aicpa.org/ (erişim: 2026-05-13)