İş Artışı ve İş Eksilişi Nedir? %20 Sınırı ve Tasfiye Rehberi

İş artışı ve iş eksilişi, kamu yapım sözleşmelerinde sözleşmeyi yenilemeden ve belirli oranları aşmadan işin miktarını değiştirme imkanıdır. Yapım işlerinde projenin uygulanması sırasında zeminin beklenenden farklı çıkması, mahal listesinde gözden kaçan kalemler veya teknik zorunluluklar gibi öngörülemeyen durumlar ortaya çıkabilir. Bu gibi hallerde işin tümünü yeniden ihale etmek zaman ve maliyet açısından mantıksız olur. 4735 sayılı Kamu İhale Sözleşmeleri Kanunu'nun 24. maddesi, bu esnekliği kurallı bir çerçeveye oturtur: belirli sınırlar içinde aynı yükleniciye ek iş yaptırılabilir veya işin bir kısmından vazgeçilebilir. Bu, hakediş hesabını doğrudan etkiler; çünkü değişen miktarlar her dönem hakediş tutarına yansır.

4735 sayılı Kanun'un 24. maddesine göre, sözleşmeye konu yapım işinde öngörülemeyen bir durum nedeniyle iş artışının zorunlu olması halinde, işin sözleşme bedelinin %20'sine kadar olan kısmı, sözleşme ve ihale dokümanı hükümleri çerçevesinde aynı yükleniciye yaptırılabilir. Ancak bunun için belirli koşullar aranır: ek işin sözleşme konusu işin kapsamında olması, asıl işten teknik veya ekonomik olarak ayrılamaz nitelikte bulunması ve idareyi külfete sokmadan asıl işle birlikte yürütülmesi. Yani %20, sınırsız bir 'ek bütçe' değil; işin doğasıyla bağlantılı, gerekçeli ve belgeli bir genişlemedir. Bu sınırın aşılması gerekiyorsa, kural olarak işin tasfiyesi veya yeni bir ihale gündeme gelir.

İş artışının iki önemli yansıması vardır. Birincisi süre: iş artışının zorunlu olduğu hallerde, süre bu artışla orantılı olarak uzatılır ve yükleniciye ek süre verilir. Bunun mantığı açıktır — daha fazla imalat, daha fazla zaman gerektirir ve yükleniciden aynı sürede daha çok iş beklemek adil olmaz. İkincisi teminat: iş artışı oranında yükleniciden ek kesin teminat alınır. Bu, artan iş bedeli üzerinden idarenin güvencesinin de orantılı büyümesini sağlar. Hakediş açısından bu iki nokta önemlidir: süre uzatımı dönem planlamasını, ek teminat ise kesinti ve teminat hesaplarını etkiler. Teminat mantığının hakedişe yansıması için teminat ve kapanış süreci yazısına bakabilirsiniz.

Madalyonun diğer yüzü iş eksilişidir. Bazen iş, sözleşmedeki miktarın altında tamamlanır: bir imalattan vazgeçilir, miktar azalır veya proje revize edilir. 4735 sayılı Kanun ve Yapım İşleri Genel Şartnamesi çerçevesinde, işin sözleşme bedelinin %80'inden daha düşük bir bedelle tamamlanacağı anlaşılırsa, yüklenici işi yine de bitirmek zorundadır. Bu kuralın amacı, yüklenicinin azalan iş nedeniyle işi yarıda bırakmasını veya hak iddia etmesini önlemektir. Eksiliş, hakediş hesabında kümülatif tutarın düşmesi anlamına gelir; her dönem 'bugüne kadar yapılan toplam iş' azalan miktarlara göre yeniden hesaplanır. Burada metraj doğruluğu kritiktir; eksilen kalemlerin doğru izlenmesi için birim fiyat × metraj otomatik doğrulanmazsa yazısındaki hata modellerine dikkat etmek gerekir.

İş eksilişi belirli bir eşiğin altına inerse durum değişir. İşin sözleşme bedelinin %80'inin altında ve öngörülen şartlar dahilinde tamamlanamayacağının anlaşılması halinde, artış yapılmaksızın hesap genel hükümlere göre tasfiye edilir. Tasfiye, sözleşmenin sona erdirilerek o ana kadar yapılan işin hesaplaşmasının yapılmasıdır: fiilen gerçekleştirilen imalatların kesin metrajı çıkarılır, hak edilen tutar hesaplanır, teminat ve avans durumu mahsuplaşılır. Tasfiye, fesihten farklıdır — kusura değil, işin doğasından kaynaklanan azalmaya dayanır. Bu aşamada kesin hesabın doğru kurulması belirleyicidir; kesin hesap ve geçici hakediş farkı yazısı bu kapanış mantığını ayrıntılandırır.

İş artışı çoğu zaman sözleşmede hiç bulunmayan bir imalatı gündeme getirir. Sözleşmede fiyatı belli olmayan bu 'yeni iş kalemleri' için yeni birim fiyat tespiti yapılır. Yapım İşleri Genel Şartnamesi, yeni fiyatın hangi usullerle (varsa idarenin/kurumların güncel analiz ve rayiçleri, sözleşmedeki benzer kalemler, piyasa rayici) ve yüklenici ile birlikte tespit edileceğini düzenler. Anahtar teslimi götürü bedel işlerde ise yeni iş kaleminin pursantaj tablosuna doğru oranla yansıtılması ayrı bir teknik konudur. Bu noktada birim fiyat ve metraj tutarlılığı kritik hale gelir; sözleşme tipinin etkisini görmek için birim fiyat ve götürü bedel karşılaştırmasına bakabilirsiniz.

İş artışı ve eksilişi, manuel tablolarda en çok hata üreten alanlardandır: kümülatif tutarın yeniden hesabı, yeni iş kalemi fiyatlarının eklenmesi, süre uzatımının dönemlere yansıtılması ve ek teminatın izlenmesi üst üste binince Excel'de versiyon karmaşası kaçınılmaz olur. Üstelik bir Sayıştay denetiminde, iş artış-eksiliş işlemlerinin mevzuatın öngördüğü içerikte (gerekçe, onay, oran, belge) olması beklenir; eksik belgeli işlemler denetim bulgusuna dönüşür. Tek veri kaynağından poz, metraj, birim fiyat ve onay üreten bir sistem; artış-eksilişi kural bazlı işler, kümülatifi otomatik taşır ve değişmez bir denetim izi bırakır. HakedişJet demosunu inceleyerek iş artış-eksilişinin hakedişe nasıl tutarlı yansıdığını görebilir, sorularınız için 0850 307 87 48 numaralı hattan veya HakedişJet üzerinden ulaşabilirsiniz.